جمعیت حقوق بشر آذربایجان – ارک درباره حقوق بشر آذربایجانی های ساکن در ایران
در تازهترین گزارش گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل متحد در امور ایران که در شصتویکمین اجلاس شورای حقوق بشر ارائه شده، ابعاد گستردهای از نقض حقوق بشر در ایران مورد بررسی قرار گرفته است؛ گزارشی که با اتکا به منابع متعدد، از جمله گزارشها و مستندات «جمعیت حقوق بشر آذربایجان – ارک» (ARCDH)، تصویری مستند، چندلایه و نگرانکننده از وضعیت حقوق بشر در کشور ارائه میدهد.
این گزارش که بازه زمانی ژانویه ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ را پوشش میدهد، با تمرکز بر پیامدهای اعتراضات سراسری، نشان میدهد که چگونه نقض حقوق بنیادین شهروندان در ابعاد مختلف رخ داده و در عین حال تأکید میکند که مستندسازی حرفهای، پیوسته و مبتنی بر شواهد از سوی نهادهای مستقل، نقش تعیینکنندهای در انعکاس این موارد در سطح بینالمللی داشته است. در همین چارچوب، در بخشهای مختلف گزارش، بهطور مشخص به دادهها و مستندات ارائهشده از سوی جمعیت ارک استناد شده؛ موضوعی که بیانگر جایگاه تثبیتشده این نهاد در میان منابع مورد اعتماد سازوکارهای رسمی سازمان ملل است.
بر اساس این گزارش، یکی از مهمترین محورهای نقض حقوق بشر، حمله به مراکز درمانی و نقض اصل «بیطرفی پزشکی» بوده است. گزارشگر ویژه با استناد به اطلاعات و مستندات ارائهشده، از حملات نیروهای امنیتی به بیمارستانها در استانهایی از جمله اردبیل، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و همچنین کادر پزشکی آذربایحانی در تهران و کرج خبر داده است. این اقدامات شامل ورود اجباری به بخشهای درمانی، ضرب و شتم کادر پزشکی، بازداشت معترضان زخمی، انجام بازرسیهای اتاقبهاتاق و حتی استفاده از گاز اشکآور در محیطهای درمانی بوده که در مجموع دسترسی مجروحان به خدمات درمانی را بهشدت محدود کرده است.
در کنار این موارد، گزارش بهطور ویژه به مستندات ارائهشده از سوی ارک درباره نقض حقوق آذربایجانیها در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴ (دسامبر ۲۰۲۵ تا ژانویه ۲۰۲۶) اشاره میکند. بر اساس این مستندات، الگوهایی از استفاده مفرط و بالقوه غیرقانونی از زور علیه غیرنظامیان، از جمله استفاده از مهمات جنگی علیه معترضان—حتی کودکان—ثبت شده است. همچنین موارد متعددی از بازداشتهای خودسرانه، نگهداری در بازداشتهای طولانیمدت بدون دسترسی به وکیل یا خانواده، شکنجه و بدرفتاری، و صدور احکام اعدام پس از محاکماتی فاقد استانداردهای دادرسی عادلانه گزارش شده است.
در این مستندسازی، بهطور خاص به هدف قرار گرفتن گروههای مشخصی از جمله دانشجویان، کادر درمانی و اعضای اقلیت مذهبی «اهل حق (یارسان)» اشاره شده که بهصورت نامتناسبی در معرض سرکوب قرار گرفتهاند. همچنین مواردی از آسیب به کودکان زیر ۱۸ سال، از جمله کشته شدن یا زخمی شدن آنان در اثر استفاده از گلولههای ساچمهای و سلاح گرم، در این گزارش ثبت شده است.
گزارش ارسالی ارک که در این سند مورد استفاده قرار گرفته، بر پایه مجموعهای از منابع معتبر شامل شهادتهای مستقیم خانوادهها، مشاهدات میدانی، اسناد پزشکی، مستندات تصویری، پایش محلی و منابع علنی تهیه شده است. با وجود محدودیتهای شدید امنیتی و دشواری دسترسی به اطلاعات مستقل در ایران، همپوشانی دادهها از منابع مختلف، وجود الگوهای منسجم و تکرارشونده از نقض حقوق بشر را نشان میدهد که به گفته گزارشگر ویژه، نیازمند بررسی و پیگیری بینالمللی است.
در بخش مربوط به اقلیتها، گزارش تأکید میکند که آذربایجانیها در ایران، در کنار سایر گروههای اتنیکی، با اشکال مستمر و چندلایهای از تبعیض سیستماتیک مواجه هستند. این تبعیضها شامل محدودیت در آموزش به زبان مادری، نابرابری در دسترسی به فرصتهای اقتصادی، سرکوب هویت فرهنگی و بازتولید کلیشههای تبعیضآمیز در رسانههای رسمی است.
گزارش همچنین به وضعیت زنان، از جمله زنان آذربایجانی، پرداخته و از تداوم تبعیض ساختاری در نظام حقوقی، افزایش خشونت مبتنی بر جنسیت، گسترش ازدواج کودکان و قتلهای موسوم به ناموسی خبر میدهد. این موارد بهعنوان نشانههایی از ضعف جدی در حمایتهای قانونی و ساختاری از زنان ارزیابی شدهاند.
در بخش دیگری از گزارش، وضعیت فضای مدنی در ایران بهشدت محدود توصیف شده و به بازداشت فعالان، محدودیت آزادی بیان، سرکوب تجمعات مسالمتآمیز و استفاده گسترده از قوانین امنیتی برای خاموش کردن صداهای منتقد اشاره شده است. همچنین گزارشگر ویژه تأکید میکند که چارچوبهای قانونی داخلی ایران با استانداردهای بینالمللی در حوزه آزادی تجمع و بیان همخوانی ندارد.
علاوه بر این، گزارش به پیامدهای قطع گسترده اینترنت، حملات به زیرساختهای غیرنظامی، و وضعیت بحرانی زندانها از جمله کمبود غذا، آب و خدمات درمانی برای زندانیان اشاره کرده و این شرایط را نگرانکننده توصیف میکند.
ارجاعهای مکرر به مستندات «جمعیت حقوق بشر آذربایجان – ارک» در این گزارش، نشاندهنده اهمیت مستندسازی حرفهای، کار تحقیقاتی مستمر و ارتباط نظاممند این نهاد با سازوکارهای بینالمللی طی بیش از ۱۵ سال گذشته است. این روند باعث شده تا موارد نقض حقوق بشر، بهویژه در مناطق آذربایجانی نشین ایران، بهطور مؤثر در سطح گزارشهای رسمی سازمان ملل منعکس شود.