جمعیت حقوق بشر آذربایجان – ارک درباره حقوق بشر آذربایجانی های ساکن در ایران
گزارش‌های جمعیت حقوق بشر آذربایجان ارک(ArcDH) در تازه‌ترین گزارش مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد درباره وضعیت حقوق بشر در ایران، مورد استناد قرار گرفته‌اند. این گزارش که برای هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل تهیه شده، به ادامه بازداشت‌های مخفیانه، محرومیت زندانیان از خدمات ضروری، تشدید آسیب‌پذیری اقتصادی خانوارها و پیامدهای سیاست‌های محیط‌زیستی در ایران پرداخته است.
مای ساتو در گزارش منتشرشده در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، وضعیت حقوق بشر در ایران را در فاصله فوریه تا اوت همان سال بررسی کرده است. به ارزیابی گزارشگر ویژه، شهروندان ایران در این دوره هم‌زمان با پیامدهای حملات نظامی آمریکا و اسرائیل و ادامه سرکوب داخلی پس از اعتراضات سراسری دسامبر ۲۰۲۵ و ژانویه ۲۰۲۶ روبه‌رو بوده‌اند؛ دو منبع آسیب که آثار یکدیگر را تشدید کرده‌اند.
گزارشگر ویژه تأکید کرده است که جنگ موجب توقف اعدام‌ها، بازداشت‌های گسترده یا برخوردهای امنیتی نشده و در مواردی، قوانین و اختیارات دوران جنگ برای پیگرد معترضان و محدودکردن فعالیت‌های مدنی به کار گرفته شده‌اند.
بر اساس این گزارش، هزاران نفر در جریان اعتراضات و درگیری‌های نظامی کشته شده‌اند و شمار زیادی از شهروندان نیز بازداشت شده‌اند. ساتو هشدار داده است که قطع گسترده اینترنت و ارتباطات، علاوه بر آسیب‌زدن به معیشت مردم، امکان اطلاع‌رسانی درباره بازداشت‌ها، اعدام‌ها و وضعیت زندانیان را نیز به‌شدت محدود کرده است.
در چنین شرایطی، اطلاعات گردآوری‌شده توسط سازمان‌های حقوق بشری از جمله جمعیت حقوق بشر آذربایجان ارک و خانواده‌های قربانیان، یکی از منابع مستندسازی نقض حقوق بشر بوده است.
یکی از موضوعات مورد توجه در این گزارش، ادامه بازداشت افراد در مراکز غیررسمی و نامعلوم است. به گفته گزارشگر ویژه، شمار نامشخصی از بازداشت‌شدگان بدون اطلاع از دلایل بازداشت، دسترسی به وکیل یا امکان ارتباط با خانواده نگهداری می‌شوند و بستگان آنان از سرنوشت و محل نگهداری‌شان اطلاعی ندارند.
مای ساتو هشدار داده است که خودداری مقامات از تأیید بازداشت یا اعلام محل نگهداری افراد، می‌تواند مصداق ناپدیدسازی قهری باشد و بازداشت‌شدگان را در معرض خطر شکنجه، مرگ در بازداشت و اعدام‌های مخفیانه قرار دهد.
جمعیت حقوق بشر آذربایجان ارک پیش تر نیز درباره وضعیت فعالان مدنی آذربایجانی گردآوری کرده، ارسال کرده بود . در گزارش این انجمن، مواردی از بازداشت فعالان مدنی در اردبیل، تبریز و زنجان، بی‌اطلاعی خانواده‌ها از محل نگهداری آنان و محدودیت دسترسی بازداشت‌شدگان به وکیل و خدمات درمانی مستند شده است.
در بخش دیگری از گزارش، وضعیت زندان‌های ایران در جریان حملات نظامی مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس اطلاعات دریافت‌شده توسط گزارشگر ویژه، زندانیان در برخی مراکز با کمبود شدید غذا، نبود آب آشامیدنی سالم، شرایط نامناسب بهداشتی، شیوع بیماری‌های پوستی و دسترسی ناکافی به دارو و خدمات پزشکی مواجه بوده‌اند.
همچنین گزارش‌هایی درباره باقی‌ماندن زندانیان در مراکز بازداشت در معرض خطر حملات هوایی، بدون پیش‌بینی امکانات کافی برای انتقال به مکان امن، منتشر شده است.
در همین زمینه، جمعیت حقوق بشر آذربایجان ارک در گزارش ارسالی خود وضعیت زندان مرکزی تبریز را مستند کرده و از شیوع ساس و شپش، کمبود آب گرم، غذای نامناسب، محدودیت ورود دارو و محرومیت برخی زندانیان از مراقبت‌های تخصصی پزشکی خبر داده است.
موضوع دیگری که در گزارش مای ساتو مورد توجه قرار گرفته، پیامدهای اقتصادی جنگ و سیاست‌های داخلی حکومت بر زندگی شهروندان است. گزارشگر ویژه تأکید کرده که مشکلات معیشتی را نمی‌توان صرفاً نتیجه تحریم‌ها و حملات نظامی دانست، زیرا قطع اینترنت، اختیارات اضطراری، سرکوب داخلی و سال‌ها تصمیم‌گیری حکومتی، پیش از آغاز جنگ نیز خانوارها را در شرایطی آسیب‌پذیر قرار داده بودند.
گزارش مای ساتو با اشاره به افزایش هزینه‌های زندگی، اختلال در فعالیت‌های اقتصادی و تأثیر قطع اینترنت بر کسب‌وکارها، وضعیت کارگران غیررسمی، زنان شاغل در مشاغل خانگی و خانوارهای کم‌درآمد را به‌ویژه نگران‌کننده توصیف کرده است.
ArcDH نیز در مستندات خود به پیامدهای جنگ بر فعالیت صنایع آذربایجان شرقی، آسیب به واحدهای تولیدی، ناامنی شغلی کارگران و مشکلات مربوط به دستمزد و بیمه در مناطق آذربایجانی‌نشین پرداخته است.
در حوزه محیط‌زیست، مای ساتو هشدار داده که چند دهه سیاست‌گذاری ناکارآمد، کمبود منابع آب، آلودگی هوا و قطعی‌های مکرر برق، شرایط آسیب‌پذیری ایجاد کرده که حملات نظامی به زیرساخت‌های حیاتی آن را تشدید کرده‌اند.
این موضوع در گزارش‌های ArcDH نیز مورد توجه قرار گرفته است. این انجمن مواردی از تخریب منابع طبیعی بر اثر فعالیت‌های معدنی، آلودگی آب، آسیب به زمین‌های کشاورزی و اعتراض جوامع محلی به پیامدهای فعالیت معادن در مناطق آذربایجانی‌نشین را مستند کرده است.
از جمله این موارد، اعتراض ساکنان روستای انگورد در شهرستان اهر به فعالیت معدن مهر اصل و نگرانی‌های مطرح‌شده درباره پیامدهای فعالیت معدنی در محدوده کوه قالاداشی ورزقان است.
گزارشگر ویژه در جمع‌بندی خود تأکید کرده است که جنگ نه‌تنها موجب کاهش سرکوب داخلی نشده، بلکه اختیارات دوران جنگ برای تشدید برخوردهای امنیتی مورد استفاده قرار گرفته‌اند. به گفته ساتو، معترضان در مواردی به همکاری با دولت‌های خارجی متهم شده‌اند و محدودیت ارتباطات نیز به پنهان‌ماندن ابعاد بازداشت‌ها و اعدام‌ها کمک کرده است.
او همچنین از مقامات جمهوری اسلامی خواسته است تحقیقات مستقل درباره کشتارهای منتسب به نیروهای امنیتی و موارد ناپدیدسازی قهری انجام دهند، افراد بازداشت‌شده به دلیل فعالیت‌های مسالمت‌آمیز را آزاد کنند، دسترسی زندانیان به خانواده و وکیل را تضمین کنند و به قطع گسترده ارتباطات پایان دهند.
بررسی گزارش رسمی مای ساتو نشان می‌دهد که اطلاعات جمعیت حقوق بشر آذربایجان ارک ArcDH در چهار محور بازداشت‌های مخفیانه، شرایط زندان‌ها، وضعیت اقتصادی و بحران محیط‌زیست مورد استناد قرار گرفته است.
بازتاب گزارش‌های ArcDH در سند رسمی مجمع عمومی سازمان ملل متحد نشان‌دهنده استفاده از مستندات این انجمن در بررسی وضعیت حقوق بشر در ایران است؛ به‌ویژه در شرایطی که محدودیت دسترسی مستقل به بازداشتگاه‌ها، قطع ارتباطات و فشار بر خانواده‌ها، ثبت و انتشار اطلاعات مربوط به نقض حقوق بشر را دشوارتر کرده است.